Hızla gelişen Internet’in yapısı gereği, Internet üzerindeki GIS uygulamaları da çok hızlı değişiyor. Yeni gereksinimlere cevap verecek birçok farklı çözüm geliştirilmeye çalışılıyor. Autodesk MapGuide da bu alandaki çözümlerin en önde gidenleri arasında yer alıyor.

GIS ve Internet Buluşması
1993 yılından itibaren Internet teknolojilerinin hızla gelişmesi GIS endüstrisinde tedirginlik yarattı. O sıralarda Arc View ve MapInfo gibi masaüstü GIS yazılımları hem çok popüler hem de karlı idi. Aslında yüksek lisans ve donanım maliyetlerine rağmen bu yazılımlar, çoğunlukla haritaların görüntülenmesi ve veritabanı sorgulaması için kullanılmaktaydı. Sadece bir Internet görüntüleyici (web browser) ve bu görüntüleyiciyi çalıştırabilecek bir donanımı gerektiren yeni teknoloji, bütün yazılım üreticileri tarafından pek de memnuniyetle karşılanmadı.

Haritalar Web Üzerinde
Web, en başında hem grafik hem de yazıyı destekleyecek şekilde tasarlandı. Yavaş ağ bağlantıları yüzünden ilk başlarda grafik açıdan zengin olan web sayfaları tercih edilmiyordu. Fakat daha sonraları, web tasarımcıları grafik unsurları daha fazla olan sayfalar tasarlamaya başladılar. Grafik unsurlar, ilk olarak web sayfası üzerinde tanımlı bir konumda yer alan görüntülerden oluşuyordu. Daha sonraları gelişerek harita görüntüleri etkileşimli olarak kullanılmaya başlandı. Görüntünün altında tanımlı alanlara yazı bağlantıları konularak kullanıcının görüntüyü etkileşimli olarak kullanması sağlandı.

Bu gelişme ile birlikte haritaların web üzerinden yayımlanması ve haritaların bölgelerine bilgi bağlanması gündeme geldi. Verilen bilgiler açısından çok fazla bir şey değişmese de kullanımı daha tatminkar hale geldi. MapInfo gibi bazı yazılımların şu anki sürümleri görüntüye veri bağlanarak webden yayımlanmasını destekliyor. Harita görüntüleri ile çalışma tekniği sadece küçük boyuttaki veriler ile çalışırken verimli bir teknoloji olarak kabul edilebilir fakat veri boyutu büyüdükçe hız ve verimde büyük düşüşler yaşanıyor. Bununla beraber ölçek değiştirilebiliyor veya görüntü üzerinde kaydırma işlemi yapılabiliyor, bu işlem arkada depolanması, görüntülenmesi ve güncellenmesi gereken birçok statik görüntünün olmasını gerektiriyor. Bu yüzden bu yöntem kesinlikle masaüstü GIS yazılımlarının yerini tutamıyor.

Uzaktan Kontrol
GIS'in web üzerinden kullanılabilmesi için daha güçlü tekniklerin geliştirilmesi gerekliydi. Çoğu GIS yazılımı üreticisi tek bir rota izledi. Kullanıcının web üzerinden gereksinim duyduğu haritayı seçebilmesini sağlayan uzaktan kontrol özelliği geliştirildi. Bu işlem genellikle başlangıç haritanın sitenin açılış sayfasına konmasıyla gerçekleşiyor. Kullanıcı bu haritayı etkileşimli olarak kullanabiliyor. Kullanıcının komutları web sunucusuna aktarılıyor, harita sunucusu GIS motorunu kullanarak gelen komutlara göre gerekli işlemleri yaparak yeni bir vektör harita üretiyor, ve daha sonra bu haritayı "raster"a çevirerek web görüntüleyicisine dönüyor.

Bu işlem, ağ trafiğinin yoğun olmadığı zamanlarda, çok büyük olmayan haritalar için hızlı sayılabilir. Yaratılan "raster" görüntüler, eğer web sayfasının sadece küçük bir bölümünü kaplamıyorsa, genellikle büyük görüntülerdir. Web teknolojisinin sınırlamaları yüzünden tasarımcılar, GIS'de verimli bir iç veri formatı -vektör harita- yaratıp bunu "raster"a çevirerek web görüntüleyicisine yolladılar. Hızlı bir yerel ağda bu bir problem yaratmıyordu fakat Internet üzerinden işlem yapılması oldukça uzun zaman alıyordu. SVG (Ölçeklenebilir Vektör Grafik) gibi vektör grafik standartlarını içeren web standartlarının oluşturulmasına kadar bu problem için bir çözüm üretilemedi.

Uygulamanın İstemci Tarafı
1990'ların ortasında, Internet'in daha çok yeni olduğu zamanlarda, Argus Technologies isimli küçük bir Kanada firması büyük bir hamle yaptı. Yazılım geliştiriciler; eğer Internet Explorer veya Netscape Navigator gibi standart bir Internet görüntüleyicisi ile ölçeklenebilir grafik görüntü üzerinde kaydırma, yaklaşma / uzaklaşma, nesne seçme veya etiketleme işlemlerini yapabilirlerse GIS görüntülemesi için bir taban oluşturabileceklerini anladılar.

Küçük bir programla yalnızca standart web görüntüleyicilerin yeteneklerini kullanabiliyor hem de 2MB'dan daha küçük boyuttaki bir programla bu işi çözüyorlardı. Bu boyut bir diskete sığamayacak kadar büyük fakat webden birkaç dakikada indirilebilecek bir büyüklükteydi. Web görüntüleyicisi eklentisi (plug-in), Macromedia gibi firmalar tarafından Flash animasyonları için kullanılıyordu, bu nedenle GIS eklentisinin kullanımı çok büyük zorluk yaratmadı.

Autodesk'in Atılımı
Bu gelişmelerin yaşandığı sıralarda dünyanın en büyük tasarım yazılımı üreticilerinden olan Autodesk firması, dikey pazarlar için çözümler üretmekteydi. Dünyada üretilen sayısal haritaların büyük bir bölümünün DWG formatında üretilmesi ve mevcut CAD kullanıcılarının Autodesk'ten GIS çözümleri beklentisi içinde olması; bunlara ek olarak AutoCAD'in harita üretim yeteneklerinin AutoCAD Map ile artması Autodesk'i stratejik bir yazılım üretimi için harekete geçirdi ve web tabanlı bir GIS yazılımı olan MapGuide ortaya çıktı.

MapGuide'ın çıkışı çok önemli bir adımdı. Kullanıcılar bir eklenti (plug-in) yardımıyla web üzerinden coğrafi verileri görüntüleyebiliyor ve veritabanından sorgulama yapabiliyordu.

Hepsini Biraraya Toplamak
MapGuide eklentisinin haritaları görüntüleyebilmesi ve sorgulama yapabilmesi için MapGuide Sunucusu ile iletişim sağlıyor olması gerekir. Bu iletişimin kurulabilmesi için sunucuda Microsoft IIS, Netscape Enterprise Server veya iPlanet Web Sunucusunun çalışması gerekir. Harita ile ilgili istekler harita sunucusuna giderek filtrelenir ve Internet sunucu servisinden geçer. Bu ölçeklenebilir bir mimaridir ve birkaç harita sunucusu ile çalışmak mümkündür. Harita sunucuları aynı bilgisayarda veritabanı servislerinin yanında çalışır veya başka bilgisayardaki veritabanları ile iletişim kurabilir.

Bu teknolojiyi kullananların en büyük avantajlarından biri, üzerinde çalıştıkları verinin nerede depolandığı ve nasıl çalıştığına dair bilgi sahibi olmalarına gerek olmamasıdır. Kullanıcı için harita verisinin veya veritabanı bilgisinin tek bir kaynaktan veya birkaç farklı kaynaktan geliyor olması fark etmez. Tüm kullanıcılar birkaç ekstra kontrolü içeren basit bir Internet görüntüleyicisi ile çalışırlar.

Şu anda MapGuide'ın işlevleri oldukça genişletilmiş durumda, ve programlanabilir olması da istenen özelliklerin eklenmesine olanak tanıyor. Kullanıcılar, yetkileri varsa harita nesnelerinin özelliklerini ve veritabanı bilgilerini değiştirebilir, yeni nesneler ekleyebilir veya mevcut nesneler üzerinde işaretleme yapabilir ve bu yeni veriler anında sunucuya aktarılır.

Eklentiler (Plug-in)
İstemcilerin veriyi sunucudan kullanması ve ağ trafiğinin en aza indirgenmesi verimli kullanımı getirirken bazı durumlarda da problemler yaratabiliyor. MapGuide eklentisi kullanıcının yüklemesi gereken ayrı bir uygulama. MapGuide'ın ilk kullanımında ActiveX veya Java bileşenleri ile yükleniyor.

Virus riski, şirket içi güvenlik uygulamalarından dolayı bazı kullanıcıların uygulama yükleme yetkileri yoktur. Bu durum da Autodesk MapGuide ile hazırlanmış siteleri kullanılamaz duruma getirir. Kişisel kullanıcılar da bilgisayarlarına ekstra bileşenleri yükleme riskini göze almak istemeyebilir veya yavaş bağlantı yüzünden birkaç dakikada indireceği eklenti çok uzun zaman alarak yüksek telefon faturalarının gelmesine de yol açabilir.

Sonuç olarak Autodesk MapGuide eklenti kullanmaya gerek olmayan ve raster görüntülerle çalışan diğer rakiplerinin yanında dezavantajlı duruma geldi. Autodesk bu nedenlerden dolayı Autodesk LiteView'ı da piyasaya sürdü. Bu ürünle eklentiye gerek olmaksızın çalışılıyor fakat diğer ürünlerde de olduğu gibi raster formatla ve sınırlı etkileşim ile. Ciddi kullanım alanlarında, kullanıcıların eklentiyi yüklemeleri kaçınılmaz görünüyor.

MapGuide Author "görüntüleme" modu kullanıcının neleri görüntüleyebileceğini ve yapabileceği işlemleri gösterir.

MapGuide Author "tasarım" sekmesinde, kullanıcı haritanın nasıl görüntüleneceği konusunda birçok seçeneği ayarlayabilir.

MapGuide üzerinde uygulama geliştirilebilir. Sitenin nasıl görüntüleneceğinin kontrolü programcının elindedir.

*GI News dergisinin Mart 2002 sayısındaki, Manchester Üniversitesi, Bölge Araştırmaları Laboratuvarı yöneticisi Robert Barr'ın "Autodesk MapGuide 6" yazısından çevrilmiştir.

yazının devamı...