Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul Büyükşehir Belediyesi Zemin ve Deprem İnceleme Müdürlüğü için bir Zemin Bilgi Sistemi hazırladı. Autodesk'in Haritacılık ve GIS çözümlerinden Autodesk Map'in kullanıldığı sistemle ilgili olarak, projede görev alan İnşaat Fakültesi Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü öğretim üyesi Yrd. Doç. Dr. Türkay Gökgöz ile görüştük.

Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Fakültesi'nde yapılan çeşitli çalışmalarda İstanbul'daki sondaj verileri ile ilgili yaşanan sıkıntılar tartışılırken ortaya atılan bir fikir ile başlayan çalışma, Jeodezi ve Fotogrametri Mühendisliği Bölümü Kartografya Anabilim Dalı'nın İstanbul Büyükşehir Belediyesi'ne götürdüğü bir proje önerisine dönüşmüş. Depreme hazırlık gibi bazı çalışmalar için böyle bir bilgi sisteminin yararlarını gören İstanbul Büyükşehir Belediyesi, Planlama ve İmar Daire Başkanlığı Zemin ve Deprem İnceleme Müdürlüğü bünyesinde bir plot çalışma başlatmış. Türkay Gökgöz'ün geliştirdiği sistem, plot bölge olarak seçilen Avcılar ilçesinde denenmiş ve başarılı olmuş.

Türkay Gökgöz, ZeBiS adı verilen Zemin Bilgi Sistemi'ni ve yararlarını şöyle özetliyor: "ZeBiS, sondaj bilgilerinin belli bir formatta sayısal ortama aktarıldığı, sayısal fotogrametrik yöntemlerle üretilmiş 1:500 ölçekli topografik haritalar üzerinde gösterildiği ve harita üzerinde seçilen sondajlara ilişkin bilgilerin alınabildiği bir sistemdir. Sistemin en büyük yararı, İstanbul'da herhangi bir yerde zemine ilişkin bilgiye gereksinim duyulduğunda, o yerde veya yeterli yakınlıktaki bir bölgede daha önceden yapılmış sondaj var ise, buna ilişkin bilgilerin alınabilmesidir. Bu da, yeniden sondaj yapmakla kaybedilen emek, zaman ve paranın önüne geçilmesi demektir."

Türkay Gökgöz, böyle bir sisteme gereksinim duyulmasının nedenlerini sorduğumuzda mevcut durumu aktararak yanıt veriyor: "Bugüne kadar, sondajlara ilişkin grafik ve sözel bilgiler çok değişik şekillerde kağıtlar üzerine aktarılmış. Kamu kurumlarının veya özel şirketlerin tercihlerine göre farklı formatlar kullanılmış, bir standart yok. Sondaj yerleri değişik ölçek ve içerikli haritalar üzerinde gösterilmiş. Hatta, kullanılan haritalar arasında, fotokopi yoluyla küçültülmüş ölçeksiz ve gösterilen objeler bakımından son derece yetersiz haritalara bile rastlanmakta ki bunlara bu anlamda harita bile denmez. İstanbul'da bugüne kadar kamu kurumları veya özel şirketlerce birçok sondaj yapılmasına karşın, bu sondajların büyük bir kısmının bilgisi kayıp, ortada yok. Ve tabii, var olanlar da klasik arşivleme yöntemine göre saklanmış, dosyalar raflarda duruyor. Bu yüzden, mevcut sondajlardan yeterince yararlanılamıyor. Kaybolan ya da arşivlerin dağınık ve yetersiz olmasından dolayı bulunamayan sondajlar tekrar yapılıyor. Bu da, doğal olarak, zaman, emek ve para kaybı meydana getiriyor. Bütün bunları gözönüne aldığımızda, bu alanda bir bilgi sisteminin gerekli olduğu kanısına vardık."

Sistemden belediye bünyesindeki çeşitli bölümler yararlanabildiği gibi şahıs ve özel şirketler de yararlanabilecek. "Sizin bir arsanız var, bina yaptırmak istiyorsunuz. Belediye'ye ruhsat için başvurduğunuz zaman zemin etüdü istiyor. Eğer o bölgede yeterli yakınlıkta daha önce sondaj yapılmış ise sistemde görülecek ve sizin tekrar bir sondaj yaptırmanıza gerek kalmayacak. Eğer kullanılabilecek bir sondaj bilgisi yoksa, sizin yaptırmanız gerekecek, ancak bu sondajın verileri de sisteme girilecek. Böylece sistemdeki sondaj bilgileri arttıkça, İstanbul'un zeminine ilişkin bilinmeyenler azalacak."

Sistemin ana bileşenlerini; sondaj bilgilerinin depolandığı Sondaj Veritabanı, adres bilgilerinin depolandığı Adres Veritabanı ve bu veritabanları ile ilişkilendirilmiş Haritalar oluşturuyor. Sistemde Autodesk Map'in yanısıra, veritabanı için Microsoft Access ve sondaj verilerinin analizi için RockWorks99 yazılımları kullanılıyor. Türkay Gökgöz'ün geliştirdiği ve Autodesk Map üzerinde çalışan uygulama ise bu yazılımlar arasındaki bağlantıyı sağlıyor, sorgulamaları ve kullanıcı arayüzünü içeriyor. Bu arayüz ile kullanıcılar:

1-sondaj verisi girebiliyor,

2-mevkii ve cadde ismine göre yapılan sorgulamalarla harita üzerinde istenen yere yaklaşabiliyor,

3-seçilen bir yere en yakın ya da belli bir mesafedeki sondaj(lar)ı görebiliyor,

4-seçilen bir sondaja ilişkin bilgileri alabiliyor,

5-seçilen sondajlara ilişkin bilgileri analiz programına aktarabiliyor.

Sondaj yeri, eğer konumu (x, y) ve kotu (z) biliniyorsa doğrudan, eğer bilinmiyorsa harita üzerinde işaretlenerek giriliyor. Harita üzerinde işaretlenerek girildiğinde, sondaj noktasının kotu, yeterli mesafedeki en az iki noktanın kotunun ağırlıklı ortalaması şeklinde hesaplanıyor. Ayrıca, her sondaja ilişkin jeolojik formasyon bilgileri ve bunların derinlikleri giriliyor. Derinlik değerleri kullanıcı tarafından girilirken, formasyonlar bir listeden seçiliyor. Bu liste, İstanbul'daki formasyonların tümünü içeriyor. Herhangi bir bölgede yapılmış sondajlar incelenmek istendiğinde, öncelikle bu bölgeye yakınlaşma, mevkii veya cadde ismine göre yapılan sorgulama ile mümkün olabiliyor. Örneğin bina yapılacak bölgeye ilişkin bir sondaj bilgisine ulaşmak istendiğinde, öncelikle yukarıdaki sorgulama ile harita üzerinde bu bölgeye yakınlaşılıyor. Daha sonra verilen noktaya en yakın veya belli bir mesafedeki sondajlar sorgulanarak, harita üzerinde ilgili semboloji ile gösteriliyor. Seçilen sondajlara ilişkin bilgiler ekranda görülebildiği gibi, detaylı çalışma için analiz programına da aktarılabiliyor. Veritabanı ve haritalar arasındaki bağlantılarda ve sorgulamalarda Autodesk Map'in güçlü GIS özellikleri kullanılıyor. Ancak Türkay Gökgöz'ün, Autodesk Map'in özelleştirmeye açık mimarisini kullanarak geliştirdiği uygulama sayesinde, kullanıcılar bir GIS yazılımı kullandıklarının farkına varmadan işlemleri gerçekleştirebiliyorlar.

Türkay Gökgöz, bu sistemin yaşayan bir sistem olduğunu belirtiyor: "Sistem, yeni sondajlar girildikçe büyüyecek bir sistemdir. Bu nedenle, girilen her yeni sondaj, İstanbul'un zeminine ilişkin daha ayrıntılı bilgi edinilmesine katkıda bulunacak ve belli bir aşamaya gelindiğinde kentin altı, jeolojik açıdan artık çok net biliniyor olacak."

Şekil 1: Kullanıcı tüm işlemleri AutoCAD Map içersinde, çek-menüler yardımıyla yapıyor.

Şekil 2: Harita üzerinde istenilen yere yakınlaşma, mevkii veya cadde adına göre yapılabilen sorgulama ile gerçekleştiriliyor.

Şekil 3: İstenilen yere en yakın sondaj bulunabiliyor ve bu sondaja ilişkin bilgiler ekrana getirilebiliyor.

Şekil 4: Seçilen iki veya daha fazla sondaja ait veriler ile kesit alınabiliyor. (Yukarıdaki kesit gerçek olmayan verilerle, örnek göstermek üzere alınmıştır. Formasyonlar ve kotları gerçeği yansıtmamaktadır.)