Kerim Orhon
İnşaat Y. Müh., SUİŞ Proje

Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Proje ve İnşaat Dairesi Başkanlığı tarafından yürütülmekte olan, GAP kapsamındaki Viranşehir Pompaj Sulaması Kati Projesi çerçevesinde; sulama kanallarının güzergahlarının belirlenmesi ve 1:5000 ölçeğinde plan-profillerinin hazırlanması çalışmalarında, AutoCAD Land Development Desktop, Autodesk CAD Overlay ve Autodesk Civil Design yazılımlarının kullanıldığından Sanal Gazete'nin Eylül ‘99 sayısında bahsedilmişti.

Viranşehir Pompaj Sulaması, Atatürk Barajı'nda toplanan suların Urfa tünellerinden geçtikten sonra iletim kanalları vasıtasıyla Viranşehir ovasının alt kotlarına ulaştırılması ve bu seviyeden yukarı kotlara iki kademede pompa edilmesi ile gerçekleşecektir. Viranşehir ana kanalları, bu değerli suyun sulamada en tasarruflu şekilde kullanılması amacıyla mansap kontrollu olarak tasarlanmaktadır. Bu sistemde, ana kanal üzerinde 1.5-3.0 km aralıklarla tesis edilecek kontrol yapıları (kapaklar), mansaplarındaki su seviyesinin değişimine göre otomatik olarak açılıp kapanarak, gereğinden fazla suyun sisteme alınmasını ve boşa akıtılarak israf edilmesini önleyecektir.

Viranşehir Pompaj Sulaması Kati Proje çalışmalarında, ana kanal güzergahları AutoCAD Land Development Desktop ve Autodesk Civil Design programları üzerinde çalışılmış, kanal kesitleri arazi üzerine oturtularak gerçeğe en yakın metraj ve keşiflere ulaşılmıştır.

Mansap kontrollu kanalların en belirgin özelliği, kapakların tamamen kapalı olduğu durumda, suyun kapaklar arasında göllenerek, birbirini basamak şeklinde takip eden bir havuzlar zincirine dönüşmesidir. (Şekil 1)

Bu sebepten dolayı ana kanallar; her kapak aralığı için, tüm kapak aralığı boyunca suyun, membadaki kapağın hemen mansabında oluşacak su kotuna (Qo kotu) kadar yükseleceği düşünülerek tasarlanmaktadır. Bu durum; kanalın kendi eğimi de düşünüldüğü zaman, kanalın her metresinde değişik bir kesit oluşacağı anlamına gelir ki, klasik yöntemlerle gerçekçi bir kazı-dolgu hesabı yapmak olanaksızdır.

Autodesk Civil Design yazılımı, belirli bir kapak aralığında yukarıda bahsedilen şekilde değişken kanal kesiti yaratılmasına izin vermektedir. Bunun için ilk önce tasarıma esas ilk yatay güzergah (horizontal alignment) tanımlanır. Bu güzergaha ait düşey güzergah (vertical alignment) kanalın başlangıç ve sonundaki taban kotları girilerek belirlenir. Kanal kesit şablonunun (template) iki kapak arasında ulaşacağı Qo kotuna, beton (P2) ve toprak hava payının (P1) gerekli bölümü de eklenerek bulunan seviyede bir yüzey (surface) yaratılır. Şablon olarak sadece kanal tabanı tanımlanır, kazı eğimleri, trapez kanalın yan eğimi (örneğin 1.5) kadar girilir. Bu şekilde kanal şablonunun güzergah boyunca oluşturması gereken şekil belirlenmiştir. Bu aşamada çizime eklenecek olan "daylight lines", kanal şablonunun üst kotundan geçen hattın plandaki görüntüsüdür.

Şimdiki aşama gerçek kanal kesitinin hazırlanmasıdır. Bunun için trapez kesitli kanal şablonu ve şablonun uçlarına eklenecek (subassembly) ek parçalar çizilir. (Şekil 2)

Ek parçalar kanal kesitinin sağı-solu ve kesitin kazıda veya dolguda olmasına göre 4 değişik şekilde olabilir. Tipik olarak hazırlanan bu ek parçalar, program tarafından arazinin durumuna göre kesite eklenecektir. Bu arada kanal kesitinde hat boyunca oluşması gereken geçiş, "transition" ile tanımlanır.

Daha önce tanımlanmış olan kanal tabanına ait düşey güzergaha ek olarak, FGL1 (sol) ve FGR1 (sağ) düşey güzergahları da kanal şablonunun solda ve sağda arazide alacağı üst kot seviyesinde tanımlanır. Bundan sonra gerçek arazi modelinden oluşturulan yüzey (surface) esas alınacaktır. Son işlemler ise sırasıyla, kanal şablonunun seçilmesi, araziye uygun kazı ve dolgu şevlerinin verilmesi, "daylight" çizgilerinden tanımlanan yatay güzergahların L1 ve R1 olarak, FGL1 ve FGR1'in ise "profile" olarak eklenmesidir.

Şekil 3

Artık, kanal profil paftasını hazırlamak (Şekil 3), istenen aralıkta kanal kesitleri almak (Şekil 4), kesitlerin arazideki durumunu görmek, detaylı kazı-dolgu metraj tablolarını (Şekil 5) oluşturmak çok kolaydır. Kesitler üzerindeki incelemeler sonrası, güzergahta planda değişiklik yapmak ve en uygun güzergahı araştırmak için yukarıdaki işlemleri tekrarlamak da mümkündür.

Şekil 4

Şekil 5