Doğal Hayatı Koruma Derneği'nin "Türkiye'de Kıyı Yönetimi ve Turizm: Çıralı ve Belek Projesi" kapsamında gerçekleştirdiği "Deniz Araştırmaları Uygulamaları" SAYISAL GRAFİK desteğinde Autodesk Arazi Çözümleri ile yapıldı.

Haldun ÜLKENLİ

Doğal Hayatı Koruma Derneği (DHKD) Türkiye'deki biyolojik çeşitliliğin ve doğal kaynakların korunması amacıyla 1975 yılında kurulmuştur. O günden bu yana uluslararası ortakları ve destekleyicileri ile amaçları doğrultusunda halkın etkin katılımını ve yasama-yürütme organlarının düzenlemelerinin doğa ve kamu yararına uygun olarak etkilenmesini sağlayarak pek çok başarılı projeyi yürütmüştür. Dernek çevre bilincinin artırılmasındaki etkileme çalışmalarında doğa yönetimi plan ve politikaları geliştirme, envanter tutma, izleme, eğitim ve bilgilendirme gibi yöntemleri kullanmaktadır. Bu çalışmalar su kaynakları ve sulak alanlar, deniz ve kıyı, orman ve biyolojik çeşitlilik adı altında 4 ana program kapsamında yürütülmektedir.

Doğal Hayatı Koruma Derneği'nin, Çıralı Antalya'da yürüttüğü proje, kalkınma ve koruma dengesinin kurulması amaçlı bir projedir ve yukarıda sözü geçen programlarla ilişkili olarak uygulanmaktadır. Birinci ve ikinci dereceden arkeolojik ve doğal sit alanlarına sahip Çıralı'nın deniz kaplumbağaları gibi azalan türler ve bazı endemik bitki türleri için habitat oluşturması, buna karşın turizmin hızla gelişmesi bu projeyi gündeme getirmiştir.
 
1994'ten beri Doğal Hayatı Koruma Derneği'nin Çıralı'da yürüttüğü koruma projeleri, 1997 yılından itibaren Avrupa Birliği LIFE programının desteğiyle "Türkiye'de Kıyı Yönetimi ve Turizm: Çıralı ve Belek Projesi" kapsamına alınmıştır. İlk defa bir sivil toplum örgütünün oluşturduğu "koruma amaçlı imar planı ve kıyı yönetim planı" bu kapsama alınmıştır. Diğer önemli konu ise planların oluşturulmasında yerel yönetim birimlerinin yanı sıra yerel halkın da doğrudan destek ve katılımının sağlanmış olmasıdır. Halkın doğal değerlerle ilgili bilincinin yükseltilmesinin hedeflendiği eğitimlerle yerel halk, organik tarım ve eko-turizm gibi bölge ekonomisine katkı sağlayacak çözümlere yönlendirilmektedir. Hedeflenen, Çıralı'da yürütülen bu aktivitelerin tüm Akdeniz kıyısı boyunca geçerli olacak bir çevre koruma modeli olmasıdır.

Kıyı Yönetim Planı Kapsamında Deniz Araştırmaları
Kıyı yönetim planının hazırlanması aşamasında, rüzgar, akıntı, dalga verileriyle ilgili sağlıklı yorumların yapılabilmesi; inşa edilecek kıyı yapılarının tasarım ölçütlerinin belirlenmesi; kumsalın kum hareketlerinin, olası kıyı erozyonunun izlenmesi ve tür envanterinin tamamlanabilmesi amacıyla, projenin deniz araştırmaları kısmında, sualtı görüntüleme çalışmaları, oşinografik ölçümler ve batimetrik çalışmalar yapılmıştır.

Deniz Tabanı Haritasının Oluşturulması:
Akıntı ve detaylı derinlik verileri; "teodolit", "total station" ve "echo-sounder" kullanılarak elde edilmiş ve elde edilen nokta verileri ve kıyı özellikleri kullanılarak AutoCAD Land Development Desktop yazılımı ile Sayısal Arazi Modeli oluşturulmuştur.

Daha sonra bu Sayısal Arazi Modeli kullanılarak deniz tabanının eşderinlik eğrileri yaratılmış ve eğrilere yükseklik değerlerinin de yazdırılması ile harita tamamlanmıştır.
 

Deniz tabanı haritası

Sunum aşamasında ve raporlarda kullanılmak üzere deniz dibinin 3 boyutlu görüntüleri hazırlanmıştır.
 

Deniz tabanının 3 boyutlu görüntüsü

Akıntı Haritalarının Oluşturulması:
Oşinografik araştırmalar kapsamında; hedef bölgede, deniz dibi (20m, 30m), orta derinlik (3m, 5m, 7m, 10m, 15m) ve deniz yüzeyindeki akıntıların haritalarının hazırlanması amaçlanmıştır. Akıntıların saatlik ve günlük olarak yönleri ve yüzeklerin hızları hesaplanmış, ayrıca etkin yönlerdeki kabarma (feç) mesafeleri, bölgedeki 1990-1996 yılları kayıtlı rüzgar verileri de incelenerek, esme süreleri ve esme hızları kullanılarak analiz edilmiştir. Bu analizlerden yola çıkarak, Kıyı Mühendisliği El Kitabı olarak kabul edilen "Shore Protection Manual, US Army Corps of Engineers - 1984" isimli kaynakta verilen yöntemlerle, bölgenin rüzgar ve dalga iklimi belirlenmiş; dalga yüksekliği, dalga boyu ve periyotları hesaplanmıştır.

Rüzgar akıntı etkileşimini göstermek amacıyla günlük ölçümler yapılmış, akıntı haritaları için; belirli aralıklarla değişik derinliklerdeki akıntı yüzeklerinin koordinatları belirlenmiş, bu koordinatlar bölgenin raster haritası üzerinde akıntı yolları şeklinde gösterilmiştir. Rüzgar ve ortalama yüzek hızları, ölçüm saatleri ve ölçüm noktaları da aynı haritalar üzerinde belirtilmiştir.

Akıntı haritalarının oluşturulmasında AutoCAD Land Development Desktop ve Autodesk CAD Overlay yazılımları kullanılmıştır. Ölçümler sonucunda elde edilen koordinat verileri AutoCAD Land Development Desktop ile sayısal ortama aktarılarak akıntı haritası çizilmiştir. Bölgenin sayısal haritasının olmaması nedeniyle raster harita kullanılmış, raster harita ile oluşturulan akıntı haritasının bilinen nokta koordinatları CAD Overlay yazılımı ile çakıştırılarak altlık harita üzerinde akıntı haritalarının görüntülenmesi sağlanmıştır.

Bu çalışmanın sonucunda; ilerideki pek çok çalışmada kullanılabilecek, batimetri ve akıntı haritaları hazırlanmıştır. Kıyıdaki hakim akıntı ve dalga yönlerinin kum taşınımı hareketlerini kıyı boyunca yaptığı ve kumsala yapılacak bir deniz yapısının kıyı boyu kum taşınımını engelleyeceği, bunun da büyük olasılıkla kıyı erozyonuna neden olabileceği anlaşılmıştır.

Bu tür haritaların hazırlanmasında sayısal ortamda çalışmak; haritaların güncellenebilir olması, veri tabanı oluşturmadaki kolaylıkları ve aynı tasarım üzerinde aynı anda birden fazla haritanın (imar planı, akıntı haritaları, deniz tabanı haritası, vs.) kullanılabilirliği, farklı ölçeklerde çıktı alınabilmesi gibi avantajları da beraberinde getirmiştir. Bu da Autodesk arazi uygulamaları AutoCAD Land Development Desktop ve Autodesk CAD Overlay kullanımını bizim için vazgeçilmez kılmıştır.