Kerim ORHON / İnşaat Müh., SUİŞ Proje

Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında yer alan Viranşehir Pompaj Sulaması Kati Projesi çerçevesinde sulama kanallarının güzergahlarının belirlenmesi ve 1:5000 ölçeğinde plan-profillerinin hazırlanması çalışmaları yürütülmektedir. Bu proje kapsamında yer alan Viranşehir 2. Pompaj Yaklaşım Kanalının tasarımı AutoCAD Land Development Desktop, Autodesk CAD Overlay ve Autodesk Civil Design yazılımları yardımıyla hazırlanmıştır.

8015 hektarlık bir alanın sulanmasını sağlayacak olan 7.50 m3/s kapasiteli Viranşehir 2. Pompaj Yaklaşım Kanalı, birinci kademe pompaj kanalından ayrılarak, daha yüksek kotlardaki sahaların sulanmasını sağlamak üzere kurulacak pompa istasyonuna isaleyi sağlayacaktır. Aslanbaba Deresi'ne paralel olarak ilerleyen kanal, bazı bölümlerde dereye oldukça yaklaşmakta, bu da kanalın muhtemel bir taşkında su altında kalma tehlikesini doğurmaktadır. Derenin taşkın durumunda yükselecek suyun seviyesi, kanalın güzergah ve kesitinin belirlenmesindeki temel kriteri oluşturmaktadır.

Sayısal Harita
Proje sahasının 1:5000'lik haritalarının bir kısmı sayısal olarak Devlet Su İşleri tarafından temin edilmiştir. Eksik kalan bölümlerin 1:5000'lik haritalardan sayısallaştırılmasında CAD Overlay yazılımından yararlanılmıştır. CAD Overlay'in taranmış haritalardan, kullanıcının müdahalelerine olanak sağlayan yarı-otomatik sayısallaştırma yöntemi bu konuda büyük kolaylık sağlamıştır.

Arazi Modeli
İlk etapta, sayısal haritalardaki 1'er metre aralıklı eş-yükseklik eğrileri ve arazideki kırıklıklar (dere) kullanılarak AutoCAD Land Development Desktop yardımıyla arazinin TIN modeli oluşturulmuştur. Bu arazi modeli kanal güzergahı ve dere yatağı boyunca her türlü kesit ve profilin elde edilmesinde kullanılmıştır.

Su Hattı Hesabı: HEC-2
Aslanbaba Deresi'nin, kanalı takip eden 8 km'lik bölümü için 250'şer metre aralıkta en kesitleri alınmış ve Autodesk Civil Design programının hidroloji modülü kullanılarak, su hattı hesabının yapılacağı HEC-2 programı için veri dosyası oluşturulmuştur. HEC-2 programı, US Army Corps of Engineers - Hydrologic Engineering Center tarafından geliştirilen ve su yüzü profillerinin hesabında standart olarak kabul edilen bir yazılımdır. HEC-2 programı DOS ortamında çalışır ve FORTRAN dilinde yazılmış olduğundan oldukça karışık sayılabilecek ve hataya tolerans tanımayan bir girdi yapısına sahiptir. Autodesk Civil Design hidroloji modülü, HEC-2 veri dosyasının hazırlanmasında kaybedilen zamanı en aza indirmektedir. Bu şekilde, önceden belirlenmiş olan bir taşkın debisi için Aslanbaba Deresi'nin su hattı hesabı HEC-2 programıyla yapılmıştır.

Güzergah Belirleme
Yaklaşım kanalı güzergahı; kanalın 1. kademe kanalından ayrıldığı noktadan, muhtemel pompa istasyonu lokasyonuna kadar çizilmiş, kanal tipik kesiti de belirlendikten sonra, Autodesk Civil Design programı yardımıyla arazi profili ve kesitler alınmak ve bunların sonuçlarına göre güzergahta gereken değişiklikler yapılmak suretiyle son haline getirilmiştir.
Kanal güzergah tanımlamasında hem yatay, hem de düşey güzergah belirtilebilmektedir. Tipik kanal kesiti çizildikten sonra kesit üzerinde beton kaplama ve zemin ayrı ayrı tanımlanabilmekte, kazı ve dolguda kullanılacak eğimler verilmekte, bunun sonucunda da ayrıntılı kübaj tabloları elde edilebilmektedir. Kanalın çok eğimli bir araziden geçiyor olması birçok kesitte büyük kazı ve dolguların oluşmasına neden olmaktadır. Autodesk Civil Design programı sayesinde, her alternatif güzergah için; profil, en-kesit ve kübaj tabloları çok süratli bir şekilde hazırlanabilmekte, bu da daha çok alternatifin denenebilmesini ve ideale yakın güzergahın bulunabilmesini sağlamaktadır.

Kanal Kesitleri
Kanal güzergahının finalize edilmesinin ardından, kanal boyunca 250'şer metre aralıkla, dere tarafında tüm dere yatağını da içine alabilecek şekilde geniş tutularak araziden alınan kesitler üzerine, HEC-2 programıyla hesaplanan su hattına ait su kotları ilave edilmiştir. Bu şekilde her kesit için, kanal kesitinin arazideki yerleşimi ve deredeki su seviyesi görülebilmektedir. Bu çalışmanın sonucunda güzergahın belirli bölümlerinde deredeki su seviyesinin kanal dolgusunu kestiği, bir başka deyişle kanal dolgusunun su içinde kaldığı ortaya çıkmıştır. Güzergah üzerinde, bu durumun meydana geldiği bölümler için 50'şer metre aralıkla yeni en-kesitler çıkarılmıştır.
Bu kesitler üzerine, tipik kanal kesitinde bazı değişikliklere gidilerek, dolgu tarafında deredeki su seviyesinin belirli bir miktar üzerinden itibaren istinat duvarları tasarlanarak, bu problem de ortadan kaldırılmıştır.

Plan ve Profiller
Tüm bu çalışmaların ardından, projenin; Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü, Proje ve İnşaat Dairesi'nin istediği standartlara uygun plan ve profilleri hazırlanmıştır. Autodesk Civil Design, istenen ölçek, işaretleme ve tablolamalar konusunda da oldukça esnek davranarak, bu işlemin de kolaylıkla yapılmasını sağlamıştır. Örneğin, güzergah üzerinde yer alan kurpların koordinat ve geometrik özelliklerini içeren tablolar, Autodesk Civil Design yazılımıyla oluşturulmuş, plan üzerindeki gösterimlerde de kolaylıklar sağlanmıştır.

Arazi Modeli

En Kesit Paftası

Plan Profil Paftası